Tag Archives: religie

Viterbo en het ontstaan van het pauselijke conclaaf

Tegenwoordig wordt de paus gekozen tijdens het conclaaf, een enorm evenement waar heel wat media op af komt. De hele wereld kijkt elke dag mee of er zwarte, dan wel witte rook uit de schoorsteen van het Vaticaan komt. Van oudsher worden de kardinalen die stemgerechtigd zijn (dat wil zeggen nog niet seniel)  opgesloten in de Sixtijnse kapel en wordt er elke dag gestemd totdat er een meerderheid gevormd is en er zodoende witte rook uit de Vaticaanse schoorsteen kan komen.

Dit is niet altijd het geval geweest. Voordat de regels voor het conclaaf opgesteld werden, bepaalden de geestelijkheid en de burgers van Rome gezamenlijk wie er paus werd. Pas in 1059 werd bepaald dat de enigen die over de pauselijke verkiezing gingen, het college van kardinalen was. De kardinalen besloten dan wel gezamenlijk, maar werden nog niet opgesloten, met als gevolg inmenging van buitenstaanders en ellenlange verkiezingen.

De verkiezing van 1268, na het overlijden van Clemens IV, spande de kroon en duurde maar liefst drie jaar. Deze verkiezing werd in Viterbo gehouden omdat de traditie voorschreef dat de verkiezing plaats moest vinden in de plaats waar de vorige paus was gestorven, en dan specifiek in de plaatselijke kathedraal. De kardinalen kwamen hier in eerste instantie een keer per dag bijeen om te beraadslagen, om vervolgens onverrichter zake naar hun verblijf in de stad te vertrekken. Omdat zich twee fracties gevormd hadden, met allebei ongeveer evenveel leden, zat er geen schot in de zaak. De Franse fractie wilde persé een Fransman  terwijl de Italiaanse fractie dat helemaal niet zag zitten. Een Italiaan was voor de Fransen dan weer een brug te ver. De permanente aanwezigheid van Karel van Anjou, die de Fransen steunde in Viterbo, maakte de zaak er ook niet makkelijker op.

Na een jaar met geen enkele vooruitgang besloot de bevolking van Viterbo dat het wel leuk geweest was en dat de kardinalen opgesloten moesten worden in het pauselijke paleis totdat ze een paus hadden benoemd. Om het geheel nog wat te versnellen kregen de kardinalen nog slechts water en brood. Ook dit hielp echter niet. Uiteindelijk werd het dak van het paleis gehaald in de hoop dat de blootgestelde kardinalen wel moesten kiezen, wilden ze niet  door de elementen geteisterd worden.

Met dak was het pauselijk paleis een stuk comfortabeler
Met dak was het pauselijk paleis een stuk comfortabeler

Uiteindelijk bleek dit wel te helpen en het college koos een Italiaan die geen kardinaal was, maar pauselijke gezant in Acre bij de negende kruistocht. Ondanks dat het een Italiaan was konden de Fransen hier uiteindelijk wel mee leven, gezien Teobaldo Visconti al tijden weg was uit Italië en niet ‘besmet’ was door het politieke gekonkel in Italië.

Teobaldo nam als naam Gregorius de tiende aan en nadat hij uit Acre naar Viterbo was vertrokken, was een van zijn eerste  daden om ervoor te zorgen dat de kardinalen tijdens de pauselijke verkiezing opgesloten moesten worden, en op water en brood gezet, zodat het nooit meer zo lang zou duren totdat er een nieuwe paus zou zijn. Conclaaf komt dan ook uit het Latijn en betekent ‘met sleutel’.

Het pauselijke paleis in Viterbo kwam nog hetzelfde decennium weer in het middelpunt van de belangstelling te staan, toen een van de opvolgers van Gregorius, Johannes de 21-ste, een studeerkamer aan het paleis liet bouwen.

Johannes stond voor zijn verkiezing tot paus bekend als Peter de Spanjaard. Dat hij geboren was in Lissabon en later ging studeren in Parijs werd even over het hoofd gezien. Net als Catalonië nu, werd Portugal toen gewoon gezien als deel van Spanje. Voordat Peter het tot paus schopte was hij een populair wetenschapper en arts, die een standaardwerk over logica schreef dat tot in de 16e eeuw populariteit genoot in heel Europa. Als arts schreef hij echter ook een boek over traditionele anticonceptiemethoden, die verrassend goed bleken te werken.

Johannes xxi, de reservespanjaard
Johannes xxi, de reservespanjaard

Anticonceptie was, net als nu, toen ook een heikel punt voor katholieken en toen Johannes’ nieuwe studeerkamer opeens instortte, met hem erin,  werd al snel gewezen naar het heidense schrijfsel, wat hij eerder produceerde. Na acht dagen legde Johannes dan ook het loodje en kon God opgelucht ademhalen en ervoor zorgen dat er een nieuwe paus kwam. Dit keer eentje die zich netjes aan de kerkelijke leer hield, maar de toon zette voor de volgende eeuwen door minstens drie neven tot kardinaal te benoemen.

Andrea Doria

Precies 57 jaar geleden botsten in dichte mist 2 passagiersschepen op elkaar. De Zweedse Stockholm en de Italiaanse Andrea Doria. Hierbij kwamen 60 mensen om het leven. De Andrea Doria zonk zelfs een dag later. Zoals gebruikelijk bij Italiaanse scheepsrampen verliet de bemanning van de Andrea Doria als eerste het schip, terwijl er te weinig reddingsboten waren. In de eerste 3 reddingsboten die aankwamen bij de Stockholm, die minder beschadigd was, zaten dan ook alleen maar bemanningsleden.

De Andrea Doria is genoemd naar een beroemde Genuese admiraal. Andrea Doria vocht als admiraal voor de vloot van de Heilige Roomse keizer tegen de Ottomanen en was tot op hoge leeftijd betrokken bij allerlei samenzweringen. Hij werd onder andere verdacht van betrokkenheid bij de dood van de hertog van Parma omdat die zijn neefje, Giannettino Doria, zou hebben laten vermoorden.  Tot op z’n 89-ste vocht hij ook op Corsica tegen de Fransen, die dat eiland hadden veroverd op de bank van Genua. De voetbalclub Sampdoria dankt haar naam onder andere aan Andrea Doria. Zo heette een van haar voorgangers namelijk.

Andrea Doria doet alsof ie Neptunus is...
Andrea Doria doet alsof ie Neptunus is…

De afstammelingen van Andrea Doria, de Doria Pamphilj familie, heeft  het geschopt tot Romeinse prinsen en bewonen nog steeds een aantal paleizen in Rome, waaronder het grootste Romeinse paleis in privébezit, de Doria Pamhilj Gallerie. In de tweede wereldoorlog was het hoofd van de familie, Filippo Andrea, betrokken bij het plan om een van z’n eigen paleizen op te blazen omdat de waffen SS er hun hoofdkwartier van had gemaakt. Na de oorlog werd Filippo Andrea gekozen tot burgemeester van Rome, waarschijnlijk vanwege zijn verzetsactiviteiten.

Uiteraard is het niet allemaal rozegeur en maneschijn, zelfs in deze familie. De dochter van Filippo Andrea trouwde met een Engelse marineofficier en adopteerde 2 Engelse weeskinderen en daar begon de ellende. De een was namelijk zoals de rest van de familie een devote katholiek, maar haar broertje is het boegbeeld van de Italiaanse homorechten beweging. Hij heeft met zijn vriend ook een zoontje geadopteerd, maar zijn zuster heeft hem aangeklaagd met steun van de katholieke kerk, omdat de adoptie illegaal zou zijn en ze wil voorkomen dat haar neefje en deel van het enorme familiefortuin krijgt. Van je familie moet je het hebben…

Amsterdam en de Heilige Stede

Afgelopen week heeft paus Fransiscus bepaald, dat Johannes Paulus de tweede heilig mag worden verklaard. Hiervoor waren 2 wonderen nodig. Het eerste was al jaren bekend en het tweede is nu ook gevonden. Johannes Paulus zou een Italiaanse vrouw van kanker hebben genezen.

Vergeleken met wat andere wonderen, was dit een nogal tam geval, ook zonder hulp van de kerk genezen mensen weleens spontaan van kanker. In vroeger tijden waren de wonderen dan ook vaak een stuk spectaculairder. In de 17e eeuw in Spanje bijvoorbeeld groeide  iemands been terug, dat twee en een half jaar eerder was geamputeerd.

Zelfs Amsterdam kan bogen op een vrij uniek wonder. In 1345 braakte een stervende man een hostie uit, die samen met het braaksel in de open haard werd gegooid. De volgende dag bleek dat de hostie niet verbrand was. De hostie werd naar de pastoor van de oude kerk gebracht, maar keerde op miraculeuze wijze terug naar het huis van de stervende man. Dit herhaalde zich tot 3 keer toe. Hierna werd besloten dat het kennelijk een wonder was en dat op de plaats van het huis een kerk gebouwd moest worden: De heilige Stede.

De Heilige Stede aan het rokin voor de afbraak in 1908. (afbeelding: Bureau Monumentenzorg Amsterdam)
De Heilige Stede aan het rokin voor de afbraak in 1908. (afbeelding: Bureau Monumenten en archeologie Amsterdam)

In de middeleeuwen ontwikkelde de kapel zich tot een bedevaartsoord en Amsterdam profiteerde van de duizenden pelgrims die elk jaar het wonder kwamen herdenken. In maart hielden de pelgrims een grote processie door de stad onder andere over de Heilige Weg die genoemd was naar de Heilige Stede. In 1578, toen Amsterdam zich als een van de laatste steden in Holland aansloot bij de opstand tegen de Spanjaarden en protestants werd, kwam de Heilige Stede in handen van de protestanten. Sindsdien werd er geen processie meer gehouden.

Pas in 1881 begonnen katholieken in eerste instantie stiekem weer een tocht te houden volgens de route van de middeleeuwse processie. Omdat processies tot 1984 in Amsterdam officieel verboden waren, werd de tocht een stille omgang om het verbod te omzeilen. Toen de protestanten hier achter kwamen bedachten ze een truc om de katholieken in hun hart te treffen. In 1908 werd ondanks hevig katholiek protest de Kerk afgebroken door de hervormde gemeente, die hiermee het begin- en eindpunt van de stille omgang vernietigden. Dat het gebouw, wat er al sinds de middeleeuwen stond, hiermee verloren ging, interesseerde de protestanten niet. Het was immers belangrijker dat de katholieken geïrriteerd werden.

Helaas voor de hervormde gemeente hield de stille omgang niet op en in de jaren 50 van de vorige eeuw liepen er op het hoogtepunt 90.000 mensen mee. De laatste jaren echter schommelt het aantal deelnemers rond de 7000.

Jantje van Leyen en de wederdopers

Zo af en toe duikt er een religieuze sekte op waarbij de volgelingen zich op een plek opsluiten om samen het einde der tijden af te wachten. De sekteleider is meestal een man die om onverklaarbare redenen altijd minstens 3, maar meestal veel meer vrouwen heeft, waarmee hij dan ook allemaal kinderen krijgt. Het is de vrouwen trouwens streng verboden met iemand anders dan de sekteleider het bed te delen want dat vindt god/het spaghettimonster/ Ron L. Hubbard (doorstrepen wat niet van toepassing is) niet goed. In 2012 zagen we zo bijvoorbeeld een sekte die zich in een Frans dorp settelde om  het einde der tijden volgens de Maya kalender af te wachten. Inmiddels is de aarde nog steeds niet vergaan, maar wellicht zitten ze er nog steeds…

Ook in de middeleeuwen waren er al sluwe en charismatische sekteleiders, die via het geijkte patroon opereerden. Een van deze figuren was Jan van Leyden die het met zijn wederdopers (een soort middeleeuwse pinkstergemeente) voor elkaar kreeg om de stad Münster over te nemen in afwachting van de Apocalyps. Hoewel hij er zeker van was, dat de Apocalyps op het punt stond te beginnen, nam hij voor de zekerheid wel 17 vrouwen. Er was immers nog wat tijd te overbruggen en die moest natuurlijk wel aangenaam doorgebracht worden. Zoals bij alle sekteleiders gold dat echter alleen voor Jan zelf. Toen een van z’n vrouwen er vandoor probeerde te gaan, werd ze zonder pardon onthoofd. Inmiddels weten we dat Jan van Leyden allemaal mooie praatjes had, maar dat de Apocalyps nog steeds niet gekomen is. Zijn praatjes bleken dus te bestaan uit loze beloftes en je er met een Jantje van Leyen van af maken, wil zeggen dat je je best niet doet.

Met Jantje liep het niet goed af. Terwijl de wederdopers aan de macht waren in Münster, had de bisschop van Münster, die de stad uit was gegooid, een leger op de been gebracht samen met de lokale graaf. Zij belegerden de stad al een tijdje en hadden de voorganger van Jan omgelegd, toen deze met 30 man een uitbraak leidde. Alhoewel hij Münster tot het nieuwe Jerusalem uitriep, met zichzelf als koning aan het hoofd, kon Jan niet lang genieten van zijn harem als koning. Binnen een jaar heroverde de bisschop de stad. Jan werd een tijdje in een kooi rondgevoerd alsof hij een wild beest was, maar na een half jaar werd hij uiteindelijk doodgemarteld. Zijn lichaam bleef ruim 50 jaar in een kooi hangen buiten de kerk van Münster als afschrikking voor nieuwe wederdopers.

Zijn kooi hangt er nog steeds, maar het lichaam is inmiddels verwijderd.(foto: Rüdiger Wölk, Münster)
Zijn kooi hangt er nog steeds, maar het lichaam is inmiddels verwijderd.(foto: Rüdiger Wölk, Münster)