Tag Archives: ari van de dag

Ari van de dag: Rudolf de Mepsche, homojager

In 1731 vond in Groningen een massaproces plaats waarbij de ari van vandaag de grootste rol speelde. Het gaat om Rudolf de Mepsche. Deze landjonker stamde uit een geslacht wat wel meer Ari’s heeft voortgebracht. Een van zijn voorvaderen stond in de 80-jarige oorlog bekend als de ketterjager en zorgde voor heel wat brandstof voor op de brandstapels.

Rudolf was grietman van het Westerkwartier, wat inhield dat hij een soort rechter en burgemeester ineen was. De grietman was oppermachtig in het gebied waar hij over heerste. In een strafrechtelijke zaak was er geen mogelijkheid tot beroep bij een hogere rechtbank en daar wist Rudolf goed gebruik van te maken.

In het gebied waar hij grietman was maakte van oudsher de familie van Hanckema de dienst uit. Rudolf  wist echter via bezittingen van zijn vrouw, die familie was van de van Hanckemas het tot grietman te schoppen. Dit tot groot ongenoegen van Clant van Hanckema, het hoofd van de familie van Hanckema. Er borrelde een stevige rivaliteit  op tussen Clant en Rudolf, temeer daar Rudolf aanhanger van de Oranjes was en Clant van de regentenpartij, die recht tegenover elkaar stonden.

Rond 1730 kreeg Rudolf een pamflet in handen waarin een veroordeling voor sodomie in Utrecht werd beschreven. Na bestudering van het geschrift ging er bij Rudolf een lichtje branden: Wat nu als hij een aantal  aanhangers van Clant zou beschuldigen van sodomie en ze via de pijnbank  een bekentenis zou ontlokken? Het liefst van sodomie met Clant zelf!

In dit geschrift stonden allerlei "oplossingen" voor sodomie. Rudolf de Mepsche heeft het zeker bestudeerd...
In dit geschrift stonden allerlei “oplossingen” voor sodomie. Rudolf de Mepsche heeft het zeker bestudeerd…

Dit vuige plan had een aantal praktische voordelen voor Rudolf. Zo sprak hij zelf recht waardoor de beschuldigden zeker ter dood zouden worden veroordeeld. Daarnaast moesten de veroordeelden of hun erfgenamen (in het geval van de doodstraf) zelf de proceskosten betalen. Niemand zou er bovendien een speld tussen kunnen krijgen als ze zelf hadden bekend, wat via de pijnbank een fluitje van een cent zou zijn.

Zo gezegd zo gedaan en Rudolf begon met het aanklagen en arresteren van de aanhangers van Clant. Maar liefst 34 mannen werden opgepakt en wreed gemarteld. 22 van hen werden ter dood veroordeeld en 2 bezweken aan de martelingen, maar de rest werd op instigatie van stadhouder Willem IV niet veroordeeld, omdat hij bang was voor een opstand van de boeren in het gebied.

Tevreden keek Rudolf toe hoe de ter dood veroordeelden werden gewurgd en hoe hun lijken niet werden begraven, maar in brand gestoken. Helaas had hij niemand zo ver gekregen om Clant zelf te beschuldigen, maar die zou zich wel koesthouden nu een groot deel van zijn aanhangers veroordeeld werd. Tenminste daar ging Rudolf van uit.

Jammer genoeg kon Rudolf niet lang genieten van zijn overwinning, want Clant en zijn overgebleven medestanders begonnen een aantal civielrechtelijke procedures (waarbij Rudolf niet de hoogste rechter was) over de kosten van de processen. Uiteindelijk wisten ze dit zo lang te rekken dat Rudolf, die in eerste instantie de kosten had voorgeschoten, dreigde failliet te gaan. Zoals het een echte Ari betaamt werd hij echter uit de penarie gered door Willem IV, die zijn faillissement voorkwam en hem tot drost benoemde in een nabijgelegen gebied. Eind goed al goed voor deze Groningse potenrammer.

Cotton Mather en de Salemse heksenjacht

Heksenjachten zijn een fenomeen dat vooral in de vroegmoderne tijd een grote vlucht nam. In tegenstelling tot wat je zou denken is niet de katholieke kerk met zijn inquisitie hier debet aan, maar zijn het vooral de protestanten die de grootste jachten hielden en de meest redeloze. Wat niet wil zeggen dat er hier en daar uiteraard ook wat heksen door de katholieken op de brandstapel werden gegooid (Jeanne d’Arc is een goed voorbeeld). De katholieken gebruikten hekserij wel als instrument om ketterij aan te pakken of politieke tegenstanders, maar niet op zo’n grote schaal als de protestanten.

Een van de bekendste heksenjachten vond plaats in stadje Salem in New England, een puriteins bolwerk. In Salem was de sfeer sowieso al niet zo relaxed, omdat 2 families een vete hadden waar de hele rest van de gemeenschap ook bij betrokken was. Regelmatig kwam het dan ook tot klappen over en weer. Daarnaast was ongeveer elk vermaak onder de puriteinen verboden. Dansen, feesten, kerst vieren, muziek maken. Het was allemaal duivels vermaak  wat terug te leiden viel tot heidense rituelen.

Toen in de winter van 1692 enkele kinderen aanvallen kregen van iets dat niet natuurlijk leek en erger was dan epilepsie konden doktoren geen fysieke oorzaak vinden. De kinderen gooiden met spullen, maakten vreemde geluiden en klaagden dat ze geprikt werden door naalden. Tegenwoordig kom je dat in de supermarkt ook nog wel eens tegen, maar dan wijt je dat aan een anti-autoritaire opvoeding. Nadat er echter steeds meer jonge vrouwen hetzelfde gedrag begonnen te vertonen opperde een dominee dat het weleens het werk van de duivel kon zijn.

De kinderen wezen ogenblikkelijk een paar personen aan die niet zo geliefd waren binnen de gemeenschap als boosdoeners. Een bedelaar, een vrouw die niet vaak genoeg (als in minstens 8 uur per week) naar de kerk ging en een slaaf van een ander ras. Deze werden ogenblikkelijk opgepakt.

Hier stopte het echter niet bij. de kinderen begonnen meer mensen te beschuldigen, waaronder mensen met een goede reputatie die vaak in de kerk te vinden waren. De conclusie die hieruit volgde was dat kennelijk iedereen een heks kon zijn en een golf van arrestaties volgde. Ook omdat de opgepakten weer nieuwe namen noemden.

Uiteindelijk leidde dit tot een proces tegen tientallen vermeende heksen waarbij het belangrijkste bewijs de zogenaamde geestverschijningen waren. De kinderen beweerden namelijk dat ze geprikt werden met naalden door geestverschijningen van de mensen die ze beschuldigden. Dit kwam goed uit want een alibi telde op deze manier niet meer. Immers jij was misschien wel op je boerderij aan het werk, maar stiekem had je je geestverschijning het duivelse werk op laten knappen.

Dit was het moment waarop Cotton Mather op het toneel verscheen. Deze puriteinse dominee hielp om de heksen definitief te veroordelen. Er was namelijk een discussie over de vraag of de duivel iemands geestverschijning kon gebruiken zonder toestemming van diegene. Als dat het geval zou zijn dan hadden de beklaagden immers niet bewust de kinderen kwaad gedaan. Cotton echter overtuigde de rechtbank van de stelling dat de duivel niet iemands geestverschijning kon gebruiken zonder toestemming. Hiermee was iedereen wiens geestverschijning gezien was per definitie schuldig.

Een meerpersoonsgalg is wel zo efficiënt.
Een meerpersoonsgalg is wel zo efficiënt.

Dankzij Cotton werden flink wat heksen veroordeeld en geëxecuteerd. In de jaren na de processen kregen echter steeds meer mensen het idee dat de veroordelingen niet klopten, tot zo’n 20 jaar na de veroordelingen het algemene oordeel, zelfs van de getuigen en aanklagers, was dat de heksen onterecht waren veroordeeld. Een aantal veroordelingen werd toen ook ongedaan gemaakt (niet dat de opgehangen heksen daar nog iets aan hadden, maar soit).

De enige die altijd heeft volgehouden dat hij een goede rol speelde in het hele proces was Cotton Mather, wat des te vreemder is als je bedenkt dat hij behalve dominee ook wetenschapper was en als eerste een vorm van inenting tegen pokken in Boston introduceerde. Hiermee redde hij tientallen levens. Wat hij dus in Salem net zo makkelijk weer te niet deed.

Ari van de dag: Thomas Midgley jr. de grootste vervuiler ooit

Thomas Midgley begon zijn carrière als gerespecteerd scheikundige aan de Cornell Universiteit, maar ging in 1916 aan de slag bij General Motors om onderzoek te doen op het gebied van motoren.

Al snel kwam hij op het spoor van een stof, die motoren beter liet draaien en waardoor ze minder last hadden van kloppen of pingelen. Tetra-ethyllood bestaat, zoals de naam al aangeeft, gedeeltelijk uit lood, dat bij verbranding vrijkomt. Omdat toen ook al bekend was dat lood giftig was, kreeg de stof de merknaam Ethyl en werd het looddeel tactisch verzwegen. Midgley was echter goed op de hoogte van het gevaar, want in 1923 nam hij een lange vakantie om te genezen van een lichte loodvergiftiging.

Verantwoordelijk voor algehele achteruitgang intelligentie...
Verantwoordelijk voor algehele achteruitgang intelligentie…(foto copyright Plazak)

Samen met de chemiereus Dupont en de voorloper van ExxonMobil startte General Motors een speciaal bedrijf dat zich richtte op de productie van Ethyl, waarbij Midgley onderdirecteur werd. Ondanks een aantal doden in de fabriek door loodvergiftiging, beweerde Midgley dat ethyl totaal ongevaarlijk was. In 1924 ging hij zelfs zover dat hij tijdens een persconferentie ethyl over z’n handen liet stromen en het een minuut lang inhaleerde. Hij beweerde dat hij dat elke dag kon doen zonder nadelige effecten. In werkelijkheid had hij ruim een jaar lang last van vergiftigingsverschijnselen door z’n stunt.

Midgley bleek organisatorisch niet zo’n heel groot talent te zijn en werd overgeplaatst naar een functie binnen General Motors waar hij weer meer onderzoek kon doen. Binnen de kortste keren had hij samen met een team een stof uitgevonden die gebruikt kon worden in koelingen in ijskasten, een gebied waar General Motors zich in de jaren 30 nog mee bezig hield. De zogenaamde cfk’s die hij uitvond, zijn verantwoordelijk voor een groot deel van het gat in de ozonlaag. Pas in de jaren 70 kwam men hier achter en werden ze verboden, maar toen was er al een behoorlijk groot gat ontstaan. Niet zo vreemd ook als je bedenkt dat elke molecuul cfk gemiddeld zo’n 100.000 moleculen ozon vernietigt.

In de jaren 70 begon men ook in te zien dat loodtoevoegingen aan brandstof niet zo heel handig waren. Het gemiddelde loodgehalte in het bloed van mensen in de verenigde staten was toen zo’n 16 microgram per liter. Dat klinkt als heel weinig, maar bij meer dan 10 microgram per liter spreekt men al van verhoogde waarden. Omdat een teveel aan lood leidt tot asociaal gedrag en een verlaging van de intelligentie heeft men wel eens geschat dat de invoering van ethyl wereldwijd een daling van minstens 4 IQ-punten heeft veroorzaakt en verantwoordelijk is voor tientallen miljoenen misdaden, die niet waren gepleegd zonder de verhoogde loodconcentraties.

Midgley kampte intussen vanaf 1940 met een vorm van Polio en kreeg steeds meer moeite met bewegen. In 1944 deed hij z’n laatste dodelijke uitvinding: een systeem met katrollen en touwen dat zijn verzorgers moest helpen hem uit bed te takelen. Gelukkig voor de rest van de wereld was deze keer het enige dodelijke slachtoffer Midgley zelf, die vast kwam te zitten in zijn katrollenstelsel en zo zichzelf verstikte.

Ari van de dag: Karel van Navarra

Karel van Navarra stond in zijn tijd (het begin van de 14e eeuw) bekend als een vervelende naarling. Met zijn koninkrijkje Navarra kon hij niet echt meedoen met de grote jongens als de koningen van Engeland en Frankrijk of de keizer van het heilige roomse rijk, maar dat weerhield hem er niet van dat wel te proberen. Tijdens de 100 jarige oorlog tussen de Fransen en Engelsen, die op dat moment woedde, probeerde hij via bezittingen die hij in Frankrijk had een belangrijke rol te spelen als intrigant die dan weer aan de Engelse, dan weer aan de Franse zijde opdook.

Behalve zijn gebrek aan loyaliteit werd hij er ook van beschuldigd dat hij betrokken was bij allerlei plannen om zijn naamgenoot Karel de vijfde van Frankrijk te vergiftigen en dat hij uit jaloezie een concurrent had laten ombrengen.

Charles_le_Mauvais
Karel is een vuig plannetje aan het smeden…

Waar Karel echter zijn plaats in de historie mee heeft veilig gesteld is zijn spectaculaire wijze van overlijden. Toen hij op een dag hevige koorts kreeg leek het zijn lijfarts een uitstekend plan om hem in te wikkelen in doeken gedrenkt in brandewijn om zo de koorts te onderdrukken. Helaas was de arts vergeten te vertellen aan de bediendes die Karel inwikkelden dat het niet zo verstandig was dit met kaarsen in de hand te doen. Toen ze klaar waren met inwikkelen was er nog een stuk draad over. Een van de minder snuggere bedienden gebruikte vervolgens de kaars om dit laatste stukje draad af te branden. Het resultaat zal voor iemand die wel eens geflambeerd heeft geen verrassing zijn: een brandende en gillende menselijke toorts, verschrikte bedienden, die er vandoor gingen en het definitieve einde van de intriges van Karel.