Viterbo en het ontstaan van het pauselijke conclaaf

Tegenwoordig wordt de paus gekozen tijdens het conclaaf, een enorm evenement waar heel wat media op af komt. De hele wereld kijkt elke dag mee of er zwarte, dan wel witte rook uit de schoorsteen van het Vaticaan komt. Van oudsher worden de kardinalen die stemgerechtigd zijn (dat wil zeggen nog niet seniel)  opgesloten in de Sixtijnse kapel en wordt er elke dag gestemd totdat er een meerderheid gevormd is en er zodoende witte rook uit de Vaticaanse schoorsteen kan komen.

Dit is niet altijd het geval geweest. Voordat de regels voor het conclaaf opgesteld werden, bepaalden de geestelijkheid en de burgers van Rome gezamenlijk wie er paus werd. Pas in 1059 werd bepaald dat de enigen die over de pauselijke verkiezing gingen, het college van kardinalen was. De kardinalen besloten dan wel gezamenlijk, maar werden nog niet opgesloten, met als gevolg inmenging van buitenstaanders en ellenlange verkiezingen.

De verkiezing van 1268, na het overlijden van Clemens IV, spande de kroon en duurde maar liefst drie jaar. Deze verkiezing werd in Viterbo gehouden omdat de traditie voorschreef dat de verkiezing plaats moest vinden in de plaats waar de vorige paus was gestorven, en dan specifiek in de plaatselijke kathedraal. De kardinalen kwamen hier in eerste instantie een keer per dag bijeen om te beraadslagen, om vervolgens onverrichter zake naar hun verblijf in de stad te vertrekken. Omdat zich twee fracties gevormd hadden, met allebei ongeveer evenveel leden, zat er geen schot in de zaak. De Franse fractie wilde persé een Fransman  terwijl de Italiaanse fractie dat helemaal niet zag zitten. Een Italiaan was voor de Fransen dan weer een brug te ver. De permanente aanwezigheid van Karel van Anjou, die de Fransen steunde in Viterbo, maakte de zaak er ook niet makkelijker op.

Na een jaar met geen enkele vooruitgang besloot de bevolking van Viterbo dat het wel leuk geweest was en dat de kardinalen opgesloten moesten worden in het pauselijke paleis totdat ze een paus hadden benoemd. Om het geheel nog wat te versnellen kregen de kardinalen nog slechts water en brood. Ook dit hielp echter niet. Uiteindelijk werd het dak van het paleis gehaald in de hoop dat de blootgestelde kardinalen wel moesten kiezen, wilden ze niet  door de elementen geteisterd worden.

Met dak was het pauselijk paleis een stuk comfortabeler
Met dak was het pauselijk paleis een stuk comfortabeler

Uiteindelijk bleek dit wel te helpen en het college koos een Italiaan die geen kardinaal was, maar pauselijke gezant in Acre bij de negende kruistocht. Ondanks dat het een Italiaan was konden de Fransen hier uiteindelijk wel mee leven, gezien Teobaldo Visconti al tijden weg was uit Italië en niet ‘besmet’ was door het politieke gekonkel in Italië.

Teobaldo nam als naam Gregorius de tiende aan en nadat hij uit Acre naar Viterbo was vertrokken, was een van zijn eerste  daden om ervoor te zorgen dat de kardinalen tijdens de pauselijke verkiezing opgesloten moesten worden, en op water en brood gezet, zodat het nooit meer zo lang zou duren totdat er een nieuwe paus zou zijn. Conclaaf komt dan ook uit het Latijn en betekent ‘met sleutel’.

Het pauselijke paleis in Viterbo kwam nog hetzelfde decennium weer in het middelpunt van de belangstelling te staan, toen een van de opvolgers van Gregorius, Johannes de 21-ste, een studeerkamer aan het paleis liet bouwen.

Johannes stond voor zijn verkiezing tot paus bekend als Peter de Spanjaard. Dat hij geboren was in Lissabon en later ging studeren in Parijs werd even over het hoofd gezien. Net als Catalonië nu, werd Portugal toen gewoon gezien als deel van Spanje. Voordat Peter het tot paus schopte was hij een populair wetenschapper en arts, die een standaardwerk over logica schreef dat tot in de 16e eeuw populariteit genoot in heel Europa. Als arts schreef hij echter ook een boek over traditionele anticonceptiemethoden, die verrassend goed bleken te werken.

Johannes xxi, de reservespanjaard
Johannes xxi, de reservespanjaard

Anticonceptie was, net als nu, toen ook een heikel punt voor katholieken en toen Johannes’ nieuwe studeerkamer opeens instortte, met hem erin,  werd al snel gewezen naar het heidense schrijfsel, wat hij eerder produceerde. Na acht dagen legde Johannes dan ook het loodje en kon God opgelucht ademhalen en ervoor zorgen dat er een nieuwe paus kwam. Dit keer eentje die zich netjes aan de kerkelijke leer hield, maar de toon zette voor de volgende eeuwen door minstens drie neven tot kardinaal te benoemen.

Naarling van de dag: Willem Kieft

Willem Kieft kennen we tegenwoordig als voetballer met een iets te grote interesse in Colombiaanse plantaardige producten. Lang voordat voetbal een spel werd waarbij volwassen kerels in janken uitbarsten als hun club verliest van de grote rivaal, stond Willem Kieft echter al bekend als de belangrijkste burger van het toekomstige New York.

Deze Willem was namelijk vanaf 1638 tot 1647 directeur van de Nederlandse kolonie Nieuw-Amsterdam voor de West-Indische Compagnie. In de 9 jaar dat hij directeur was deed hij er alles aan om zich bij Jan en alleman ongeliefd te maken. Zo regeerde hij de kolonie met ijzeren hand en werden de andere kolonisten behandeld als halve lijfeigenen.

Toen een aantal van hen zich bij hem beklaagd had over de situatie beloofde hij hen meer zeggenschap te geven. De zeggenschap bestond er uit dat hij een  raad van advies instelde om hem te helpen belangrijke beslissingen te nemen. In de raad zaten maar liefst 2 leden: Willem Kieft zelf en een Waalse arts die grote schulden had bij de West-Indische Compagnie en dus waarschijnlijk naar Kieft zou luisteren. Voor het geval de Waal dat niet zou doen, had Kieft zichzelf 2 stemmen in de raad toegedeeld omdat hij ook directeur van de kolonie was. Omdat het advies van de raad met meerderheid van stemmen bepaald werd, kwam het er dus op neer dat Kieft in alle gevallen slechts gebonden was aan z’n eigen advies.

Niet alleen de kolonisten konden het slecht vinden met Kieft. Ook de lokale bevolking had niets met hem te schaften. Tot de komst van Kieft hielden de kolonisten er redelijk goede betrekkingen op na met de indianen, maar na zijn komst kwam daar verandering in. Toen een indiaan, als wraak voor een moord van 15 jaar eerder, een kolonist vermoordde zag Kieft zijn kans schoon en opperde aan de kolonie het plan een oorlog te beginnen tegen de inheemse bevolking.

Peter Stuyvesant komt Willem Kieft vervangen...
Peter Stuyvesant komt Willem Kieft vervangen…

Om zich te vergewissen van de steun van alle kolonisten stelde Kieft een nieuwe serieuzere raad in van 12 belangrijke kolonisten die hij advies vroeg over zijn oorlogsplan. De kolonisten gaven hem tot zijn verbijstering een unaniem negatief advies. Kieft besloot deze ondankbare honden dus maar te negeren en alsnog op oorlogspad te gaan met de soldaten van de West-Indische Compagnie, die tenminste gewoon naar orders luisterden.

Door de oorlog van Kieft (de officiële naam van deze oorlog) verenigden alle stammen rond Manhattan, die hiervoor altijd verdeeld waren geweest, zich voor het eerst tegen de Nederlanders. Nadat Kieft met zijn soldaten 120 indianen in hun slaap had vermoord werd het de rest van de kolonisten te gortig. Stiekem stuurden ze brieven  naar Amsterdam met beschrijvingen van Willems wanbeleid en slachtpartijen met de vraag of hij vervangen kon worden.

Tot Willems woede arriveerde in 1647 een schip met Peter Stuyvesant, de volgende gouverneur, en werd Kieft teruggeroepen naar Amsterdam om zichzelf te verantwoorden.

Helaas zou Willem nooit aankomen in Amsterdam, want hij kwam om bij een schipbreuk in de buurt van Wales. Zijn herinnering leeft voort in zijn eigen oorlog en de slachtpartij die hij op eigen houtje bedacht tegen al zijn adviseurs in.

Aethelred de onberadene

Vandaag is het 999 jaar geleden dat de Engelse koning Aethelred de pijp aan Maarten gaf. Zijn bijnaam is waarschijnlijk de minst vleiende allertijden: Aethelred the unready. In het Nederlands staat hij bekende als de onberadene, wat waarschijnlijk dichter bij de betekenis van de oorspronkelijke oud-engelse bijnaam unraed ligt. Onberadene klinkt sowieso een stuk beter dan onklare. Toch klinkt ook dit nou niet bepaald positief, maar Aethelred kon natuurlijk een deel van de schuld van de slechte raad afschuiven op z’n adviseurs.

Wat was dan die slechte raad?

Tijdens Aethelreds heerschappij kwamen er regelmatig machtige Vikingvloten langs, die net zo lang plunderden en de boel in de fik staken tot Aethelred ze duizenden ponden zilver en goud gaf als afkoopsom om daarmee te stoppen. De, in dit geval Deense, Vikingen stopten inderdaad met hun plunderingen en een aantal vestigden zich in Engeland om daar een vreedzaam leven op te bouwen.

Even een potje Aethelred z'n land  plunderen
Even een potje plunderen

Op dit punt kwam Aethelred, al dan niet ingefluisterd door zijn raadgevers, met het prachtige plan om in één nacht alle Denen in Engeland een kopje kleiner te maken en zo voor eens en altijd duidelijk te maken dat wie zijn land plunderde en er met zijn goud en zilver vandoor ging daar uiteindelijk voor zou boeten. Helaas voor Aethelred bleek de zuster van de Deense koning Sven Gaffelbaard zich ook onder de doden te bevinden.

Sven was hier uiteraard minder over te spreken en verzamelde binnen no-time een leger en vloot , waarmee hij Engeland binnenviel. Aethelred en zijn manschappen kwamen er op pijnlijke wijze achter dat wie de zuster van Sven Gaffelbaard doodde uiteindelijk door de Vikingen in de pan zou worden gehakt en Aethelred kon maar op het nippertje ontkomen naar Normandië.

Toen  Sven plotseling kwam te overlijden kon Aethelred tijdelijk de macht weer overnemen. Lang kon hij er niet van genieten, want anderhalf jaar later legde hij, hoewel hij er nog niet klaar voor was, zelf ook het loodje.

In Engeland zijn ze 1000 jaar later nog steeds pissig op Aethelred, die door z’n minder handige actie een Deen op de Engelse troon zette. Het had zelfs weinig gescheeld of de zoon van Sven, Knut de Grote,  had van Engeland een Deense provincie gemaakt. En dat allemaal door Aethelred en z’n prutsraadgevers.

De Algerijnse vliegenmepper

Aan het begin van de 19e eeuw maakte Algerije nominaal deel uit van het Ottomaanse rijk. De Ottomaanse sultan had in de praktijk echter weinig te zeggen en liet het regeren over aan de Algerijnse dey, een soort gouverneur. De dey liet zich weinig gelegen liggen aan de sultan en gedroeg zich als een dictator, die met hulp van piraten die zich ophielden in Algiers probeerde andere staten te chanteren, in ruil voor de belofte hun scheepvaart met rust te laten.

Over het algemeen liep dit handeltje prima en verschillende Europese landen betaalden schattingen aan de dey om zo onbezorgd op de Middellandse zee te kunnen spelevaren. Zo ook de jonge Verenigde Staten die na hun onafhankelijkheid niet meer vielen onder een verdrag met Groot Brittannië en dus prompt losgeld moesten betalen voor meer dan honderd zeelui die gevangen waren genomen en tot slaaf gemaakt. Het losgeld dat geëist én betaald werd was maar liefst één miljoen dollar ofwel een zesde van het budget van de VS in 1795. Dat dit niet zo door kon gaan was wel duidelijk en dit leidde tot de oprichting van het Amerikaanse ministerie van marine om de koopvaardij te beschermen.

De dey had behalve piraterij nog een belangrijke bron van inkomsten en dat was de export van graan. Na de Franse revolutie kocht de Franse republiek voor 8 miljoen francs aan graan om haar leger te voeden. De betaling liet echter op zich wachten… en wachten… en wachten…  Uiteindelijk betaalde zowel de Franse republiek als haar opvolger het Franse keizerrijk haar schuld niet af. De Bourbon monarchie, die in 1815 in ere werd hersteld, achtte zich tot woede van de Algerijnen niet aan de afspraak tot betaling gebonden.

Normaal gesproken zouden de Algerijnen de Fransen een lesje hebben geleerd door flink wat Franse zeelui gevangen te nemen en te verkopen als slaaf. Omdat het in Europa vrede was hadden alle Europese mogendheden echter tijd om aandacht te besteden aan het beschermen van hun koopvaardij in plaats van het elkaar de kop inhakken. Er kwam van dit Algerijnse plan dus niets terecht.

In arren moede besloten de Algerijnen dan maar Amerikaanse schepen aan te vallen om aan geld te komen. Helaas voor de dey bleek sinds de oprichting van de Amerikaanse marine  daar ook een nadeeltje aan te kleven. Dit nadeel bestond eruit dat na de vangst van 2 Amerikaanse schepen er een wraakexpeditie opgezet werd die het Algerijnse vlaggenschip te grazen nam en naar Algiers voer om een verdrag af te dwingen waarin Amerikaanse schepen gevrijwaard werden van aanvallen.

Slag bij Algiers
Er waren klachten over de dey z’n handeltje. De klachten worden bij deze opgelost…

De dey was hierdoor 2 belangrijke bronnen van inkomsten kwijt en voelde zich genoodzaakt om  via onderhandelingen te proberen toch een deel van de Franse schuld afbetaald te krijgen. In 1827 nodigde hij voor dit doel de Franse ambassadeur uit in zijn paleis in Algiers. Nadat de dey zijn positie had uitgelegd aan de Fransman, deelde deze hooghartig mee dat Fransen niet met Arabieren onderhandelden. Hierop ontstak de dey in woede en sloeg de ambassadeur in het gezicht met zijn ceremoniële vliegenmepper. Achteraf gezien is het natuurlijk niet zo vreemd dat de dey niet serieus werd genomen met z’n vliegenmepper. Als het nou een dolk, pistool of zelfs wandelstok was geweest, was hij waarschijnlijk met meer respect behandeld…

Behalve dat Algerije nog steeds geen cent van z’n 8 miljoen terug kreeg ontstond er nog een probleem. De Franse pers dook op het incident (“We zijn vernederd met een vliegenmepper!”)  en de Franse koning Karel de tiende, die het in Frankrijk zelf niet makkelijk had, voelde zich gedwongen om zijn mannelijkheid te bewijzen en de dey te straffen voor zijn vernedering van de ambassadeur. In eerste instantie blokkeerde de Franse vloot de haven van Algiers, zodat Algerije helemaal geen graan meer uit kon voeren (betaald of onbetaald). In 1830 echter was de positie van Karel in eigen land zo wankel dat hij besloot dat alleen een militaire overwinning hem nog kon redden. In juli 1830 nam het Franse leger Algiers in, zette de dey af en voegde Algerije bij Frankrijk, waar het 125 jaar lang deel van uit zou maken, tot de Algerijnen in een bloedige burgeroorlog hun vrijheid wonnen.

3 koningen
Niet alleen de dey en Karel X verloren in 1830 hun land. Ook onze eigen Willem 1 raakte z’n land kwijt. In dit geval ging het om België en had ‘ie er nog 2 over.

Voor Karel  de tiende kwam de overwinning echter te laat. Zijn populariteit in eigen land was al gedaald tot het nulpunt en hij hield het slechts 2 weken langer vol op de troon dan de dey. In augustus 1830 werd hij in een revolutie afgezet.

Moraal van dit verhaal? Leen nooit geld uit aan Fransen, maar als je dat dan toch doet, gebruik dan niet een vliegenmepper als onderhandelingstool. Dat werkt dus niet…

Nutteloos maar noodzakelijk!