Category Archives: biologie

De degenkrab

De degenkrab is in tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden geen krab. Dit levende fossiel is nauwer verwant aan de spinnen en schorpioenachtigen. Qua vorm is de degenkrab de afgelopen 300 miljoen jaar nauwelijks geëvolueerd, wat wel aangeeft dat het basisontwerp van deze dieren zeer goed in elkaar zit. Een stuk beter dan het ontwerp van de panda bijvoorbeeld.

Wat de degenkrab extra interessant maakt, is niet hun vermogen om op z’n kop te zwemmen, noch het feit dat ze de grootste lichtgevoelige cellen hebben van het gehele dierenrijk, zonder dat ze daar nou erg goed mee kunnen zien.

Op z'n kop zwemmen is wat lastig op het land...
Op z’n kop zwemmen is wat lastig op het land…

Degenkrabben hebben echter blauw bloed doordat hun bloed geen hemoglobine bevat, maar hemocyanine. Doordat het ijzerion is vervangen door een koperion krijgt het deze kleur. Naast de kleur van het bloed heeft het nog een aparte eigenschap en dat is dat de degenkrab een immuunsysteem heeft dat heel anders werkt dan dat van de meeste dieren. Het bloed bevat namelijk een stof die reageert op bacteriën en daarbij een bloedprop vormt, die gelijk een wond kan afsluiten.

Allemaal leuk en aardig voor de degenkrab, maar nog veel  handiger voor de mens. In de jaren 60 werd namelijk een test ontwikkeld waarbij bacteriën simpel konden worden aangetoond met het bloed van de degenkrab. Sindsdien wordt dit bloed op grote schaal gebruikt bij tests om te kijken of medicijnen of apparatuur niet vervuild zijn met bacteriën.

Een liter bloed van de degenkrab doet dan ook zo’n 15 duizend dollar op de wereldmarkt. Normaal gesproken zou de degenkrab dus een paar jaar na de ontwikkeling van deze test uitgestorven zijn na 300 miljoen jaar, maar doordat iemand het lumineuze idee kreeg om bloed af te tappen zonder ze dood te maken worden er nu jaarlijks 200.000 exemplaren gevangen en na een onvrijwillige bloedafname weer vrijgelaten.

Ze worden trouwens ook gebruikt als aas om paling te vangen. Waarschijnlijk omdat dat beter werkte dan diamanten of kilo’s saffraan.

Mammoet over de houdbaarheidsdatum

Russische wetenschappers hebben onlangs een mammoetkarkas gevonden dat zo goed bewaard was dat er vloeibaar bloed en spieren aan zaten. Het karkas is van een mammoet, die 10.000 jaar geleden overleed en sindsdien bewaard is gebleven in de permafrost. Volgens de ontdekkers is het de mooiste vondst van een mammoet in 100 jaar.

De Russen kennende zullen ze het wel weer aan hun sledehonden gevoerd hebben. Net als de vorige keer dat ze zo’n goed geconserveerde mammoet vonden. De reden dat ze het aan de honden voerden, is trouwens dat het in de woorden van zoöloog Alexei Tikonov, die een stukje geprobeerd heeft, “smaakt als vlees dat veel te lang in de vriezer heeft gelegen”.
Alexei heeft naast zijn bul in de zoölogie ook de tweede dan in open deuren intrappen.

Zelfs de sledehonden lustten van deze mammoet geen brood meer. (foto Paul Hermans)
Zelfs de sledehonden lustten van deze mammoet geen brood meer. (foto Paul Hermans)

Waarom Pandas dood moeten…

Sinds de oprichting in 1961 van het Wereld Natuur Fonds is de pandabeer het symbool van deze club. Zelden was een keus zo ondoordacht. Het WNF zet zich namelijk in voor diersoorten die rechtstreeks bedreigd worden door menselijk handelen, of door verkleining van hun leefgebied.

De panda wordt echter bedreigd doordat hij zelf een verkeerde evolutionaire afslag heeft genomen. Panda’s maken namelijk deel uit van de familie van beren en hebben net als andere beren een darmstelsel dat gericht is op het verteren van vlees, vruchten en zaden. Helaas voor de panda heeft hij echter besloten om alleen maar taai bamboe te eten. Doordat ze dit slecht kunnen verteren moet een panda de hele dag door eten om voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen. Hierdoor moet een panda gemiddeld 38 keer op een dag poepen en voelt ie zich constant alsof ie diarree heeft.

Zo das nummer één, nog 37 te gaan vandaag...
Zo da’s nummer één, nog 37 te gaan vandaag…

Logischerwijs heeft de panda niet erg veel zin om zich voort te planten en weigert ie dat te doen bij de minste geringste verstoring van z’n bamboebos. De panda is dan ook de voornaamste kandidaat in het dierenrijk voor een enkeltje uitsterving, want ook zonder de mens was ie al hard op weg.

Waarom moet de panda dan sneller dood? Omdat het z’n eigen schuld is dat ie aan het uitsterven is en omdat ie de aandacht afleidt van alle planten en dieren die het wel verdienen om beschermd te worden.  De schaamluis bijvoorbeeld is ook bijna uitgestorven door toedoen van de mens, maar daar hoor je dan weer niemand over…

Rare vogels: evolutionaire uilskuikens

Net als hun voorouders, de dinosauriërs, zijn vogels in één ding heel goed: uitsterven. Sinds 1500 zijn er al bijna 200 vogelsoorten uitgestorven. In dit tempo zijn er over 10.000 jaar geen vogels meer. De dino’s deden het weliswaar sneller, maar die hadden hulp van een meteoriet en dat is valsspelen.

Nou moet er natuurlijk toegegeven worden, dat de mens een redelijk actieve rol in dit gebeuren heeft gespeeld. Als de mens ergens goed in is, is het dieren uitroeien. Is de schuld nou helemaal op ons te schuiven? Niet precies. Vogels hebben zelf wel geholpen door zichzelf doodlopende evolutionaire paden in te evolueren.

Om te zien hoe groot een dodo nou was, een cavia ter referentie
Om te zien hoe groot een dodo nou was, een cavia ter referentie. (George Edwards 1760)

Er zijn verschillende soorten vogels die gevoeliger zijn voor uitsterven. Het helpt niet als je op een eiland woont, en al helemaal niet als je niet kan vliegen. Een van de bekendste voorbeelden hiervan is natuurlijk de dodo. De dodo leefde op Mauritius, een eiland ten oosten van Madagascar. Nederlandse zeelieden ontdekten het in 1598 en binnen 100 jaar was het beest uitgestorven.

De dodo hoefde niet eens lekker te smaken om door de zeelui gevangen te worden: een van de eerste namen die de vogel kreeg was walgvogel. Het is natuurlijk ook mogelijk dat de latere kolonisten en bezoekers van Mauritius gewoon betere koks waren. De dodo was niet alleen makkelijk te vangen, door het evolueren op een eiland zonder zoogdieren, was hij niet heel handig in het bewaken van z’n eieren tegen de door de westerlingen meegenomen ratten, katten en varkens. Dat de bossen van Mauritius grotendeels gekapt werden, hielp de soort ook niet echt mee.

Een soortgelijk verhaal met een iets vrolijker einde is te vertellen over de kakapo. Deze vogel is een van de grootste papegaaien, maar is net als de dodo door het wonen op een eiland, in dit geval de Nieuw-Zeelandse eilanden, zonder zoogdieren wat lui geworden. Vliegen doet de vogel niet meer, nesten worden gewoon op de grond gebouwd en 1 ei leggen per broedseizoen is genoeg. Allemaal prima zo lang hun belangrijkste vijand de Haasts arend was, een van de grootste roofvogels ooit. Deze arend was echter al uitgestorven sinds 1400 toen de Maori de moa uitroeide. (Ja, de vogelsoorten sneuvelen in bosjes als ze de mens tegenkomen).

De mao waren behoorlijk uit de kluiten gewassen struisvogelachtige vogels, geschikt voor een goede maaltijd voor de Haasts arend. Kakapo’s echter, waren niet veel meer dan een midnight snack, dus zonder de moa’s was het snel gedaan met de arend. De Kakapo ging echter door alsof de arenden nog dagelijks hun nesten leegplukten en hield de belangrijkste eigenschappen om zich tegen de arend te beschermen: ‘s nachts rondlopen, en overdag lekker stil zitten op je nest. Laat dit nou net niet handig zijn tegen hermelijnen.

Ergens in het gras zit een kakapo verstopt.
Ergens in het gras zit een kakapo verstopt. (copyright John Megahan)

Hermelijnen? Ja, die hadden de slimme westerlingen uitgezet om het konijnenoverschot aan te pakken. Konijnen? Er waren toch geen zoogdieren in Nieuw-Zeeland? Nee, niet tot de mens het konijn in het wild uitzette in de 19e eeuw. Ja, de mens is heel goed in de natuur beheren, we hebben er al eeuwen ervaring mee. Hermelijnen jagen niet per se met hun zicht, maar gebruiken vooral hun reukzin. Toch jammer voor de kakapo dat ze stinken.

Om er toch een goed einde aan te breien: op het vaste land van Nieuw-Zeeland is de kakapo  weliswaar uitgestorven, op een aantal kleine eilanden is het gelukt alle zoogdieren te verwijderen en kan de kakapo weer vrolijk in z’n eigen luie tempo aan de voortplanting werken. Dat gaat zo welvarend dat de soort van het dieptepunt van zo’n 50 vogels hersteld is tot meer dan 120.

Moraal van dit verhaal? Zorg dat je pas bijna uitgestorven bent als de mens inmiddels gelooft dat dieren kunnen uitsterven* en er dan ook iets aan doet. Of evolueer je wat minder in een onhandige niche.

* Pas eind 18e eeuw begonnen wetenschappers te geloven dat het mogelijk was dat dieren uitstierven. Voor die tijd geloofde men dat God een vast aantal diersoorten had geschapen: als een diersoort niet meer gesignaleerd werd in het wild, hield die zich vast ergens verstopt op een nog niet ontdekte plek.