Category Archives: geschiedenis

Ari van de dag: Karel van Navarra

Karel van Navarra stond in zijn tijd (het begin van de 14e eeuw) bekend als een vervelende naarling. Met zijn koninkrijkje Navarra kon hij niet echt meedoen met de grote jongens als de koningen van Engeland en Frankrijk of de keizer van het heilige roomse rijk, maar dat weerhield hem er niet van dat wel te proberen. Tijdens de 100 jarige oorlog tussen de Fransen en Engelsen, die op dat moment woedde, probeerde hij via bezittingen die hij in Frankrijk had een belangrijke rol te spelen als intrigant die dan weer aan de Engelse, dan weer aan de Franse zijde opdook.

Behalve zijn gebrek aan loyaliteit werd hij er ook van beschuldigd dat hij betrokken was bij allerlei plannen om zijn naamgenoot Karel de vijfde van Frankrijk te vergiftigen en dat hij uit jaloezie een concurrent had laten ombrengen.

Charles_le_Mauvais
Karel is een vuig plannetje aan het smeden…

Waar Karel echter zijn plaats in de historie mee heeft veilig gesteld is zijn spectaculaire wijze van overlijden. Toen hij op een dag hevige koorts kreeg leek het zijn lijfarts een uitstekend plan om hem in te wikkelen in doeken gedrenkt in brandewijn om zo de koorts te onderdrukken. Helaas was de arts vergeten te vertellen aan de bediendes die Karel inwikkelden dat het niet zo verstandig was dit met kaarsen in de hand te doen. Toen ze klaar waren met inwikkelen was er nog een stuk draad over. Een van de minder snuggere bedienden gebruikte vervolgens de kaars om dit laatste stukje draad af te branden. Het resultaat zal voor iemand die wel eens geflambeerd heeft geen verrassing zijn: een brandende en gillende menselijke toorts, verschrikte bedienden, die er vandoor gingen en het definitieve einde van de intriges van Karel.

Rare vogels: evolutionaire uilskuikens

Net als hun voorouders, de dinosauriërs, zijn vogels in één ding heel goed: uitsterven. Sinds 1500 zijn er al bijna 200 vogelsoorten uitgestorven. In dit tempo zijn er over 10.000 jaar geen vogels meer. De dino’s deden het weliswaar sneller, maar die hadden hulp van een meteoriet en dat is valsspelen.

Nou moet er natuurlijk toegegeven worden, dat de mens een redelijk actieve rol in dit gebeuren heeft gespeeld. Als de mens ergens goed in is, is het dieren uitroeien. Is de schuld nou helemaal op ons te schuiven? Niet precies. Vogels hebben zelf wel geholpen door zichzelf doodlopende evolutionaire paden in te evolueren.

Om te zien hoe groot een dodo nou was, een cavia ter referentie
Om te zien hoe groot een dodo nou was, een cavia ter referentie. (George Edwards 1760)

Er zijn verschillende soorten vogels die gevoeliger zijn voor uitsterven. Het helpt niet als je op een eiland woont, en al helemaal niet als je niet kan vliegen. Een van de bekendste voorbeelden hiervan is natuurlijk de dodo. De dodo leefde op Mauritius, een eiland ten oosten van Madagascar. Nederlandse zeelieden ontdekten het in 1598 en binnen 100 jaar was het beest uitgestorven.

De dodo hoefde niet eens lekker te smaken om door de zeelui gevangen te worden: een van de eerste namen die de vogel kreeg was walgvogel. Het is natuurlijk ook mogelijk dat de latere kolonisten en bezoekers van Mauritius gewoon betere koks waren. De dodo was niet alleen makkelijk te vangen, door het evolueren op een eiland zonder zoogdieren, was hij niet heel handig in het bewaken van z’n eieren tegen de door de westerlingen meegenomen ratten, katten en varkens. Dat de bossen van Mauritius grotendeels gekapt werden, hielp de soort ook niet echt mee.

Een soortgelijk verhaal met een iets vrolijker einde is te vertellen over de kakapo. Deze vogel is een van de grootste papegaaien, maar is net als de dodo door het wonen op een eiland, in dit geval de Nieuw-Zeelandse eilanden, zonder zoogdieren wat lui geworden. Vliegen doet de vogel niet meer, nesten worden gewoon op de grond gebouwd en 1 ei leggen per broedseizoen is genoeg. Allemaal prima zo lang hun belangrijkste vijand de Haasts arend was, een van de grootste roofvogels ooit. Deze arend was echter al uitgestorven sinds 1400 toen de Maori de moa uitroeide. (Ja, de vogelsoorten sneuvelen in bosjes als ze de mens tegenkomen).

De mao waren behoorlijk uit de kluiten gewassen struisvogelachtige vogels, geschikt voor een goede maaltijd voor de Haasts arend. Kakapo’s echter, waren niet veel meer dan een midnight snack, dus zonder de moa’s was het snel gedaan met de arend. De Kakapo ging echter door alsof de arenden nog dagelijks hun nesten leegplukten en hield de belangrijkste eigenschappen om zich tegen de arend te beschermen: ‘s nachts rondlopen, en overdag lekker stil zitten op je nest. Laat dit nou net niet handig zijn tegen hermelijnen.

Ergens in het gras zit een kakapo verstopt.
Ergens in het gras zit een kakapo verstopt. (copyright John Megahan)

Hermelijnen? Ja, die hadden de slimme westerlingen uitgezet om het konijnenoverschot aan te pakken. Konijnen? Er waren toch geen zoogdieren in Nieuw-Zeeland? Nee, niet tot de mens het konijn in het wild uitzette in de 19e eeuw. Ja, de mens is heel goed in de natuur beheren, we hebben er al eeuwen ervaring mee. Hermelijnen jagen niet per se met hun zicht, maar gebruiken vooral hun reukzin. Toch jammer voor de kakapo dat ze stinken.

Om er toch een goed einde aan te breien: op het vaste land van Nieuw-Zeeland is de kakapo  weliswaar uitgestorven, op een aantal kleine eilanden is het gelukt alle zoogdieren te verwijderen en kan de kakapo weer vrolijk in z’n eigen luie tempo aan de voortplanting werken. Dat gaat zo welvarend dat de soort van het dieptepunt van zo’n 50 vogels hersteld is tot meer dan 120.

Moraal van dit verhaal? Zorg dat je pas bijna uitgestorven bent als de mens inmiddels gelooft dat dieren kunnen uitsterven* en er dan ook iets aan doet. Of evolueer je wat minder in een onhandige niche.

* Pas eind 18e eeuw begonnen wetenschappers te geloven dat het mogelijk was dat dieren uitstierven. Voor die tijd geloofde men dat God een vast aantal diersoorten had geschapen: als een diersoort niet meer gesignaleerd werd in het wild, hield die zich vast ergens verstopt op een nog niet ontdekte plek.

Tyndale & Brein

Door de eeuwen heen zijn er flink wat bijbelvertalingen verschenen. Tot aan het eind van de middeleeuwen las men de bijbel eigenlijk alleen in het Latijn, wat er voor zorgde dat de meeste mensen, die geen Latijn kenden, afhankelijk waren van de geestelijkheid voor de uitleg van Hem op de wolk z’n woord. Wat betreft de katholieke kerk was dit een prima situatie. Immers de kerk had het monopolie op de interpretatie en niemand zou het in z’n hoofd halen daar vragen bij te stellen.

Langzamerhand verschenen er echter lieden die (oh gruwel) de bijbel in de lokale talen wilden vertalen. De makkelijkste oplossing was natuurlijk dit verbieden en de aanstichters op de brandstapel te gooien. Helaas werd de boekdrukkunst uitgevonden en werd het verspreiden van boeken ineens een stuk makkelijker.

William Tyndale maakte hier goed gebruik van door de bijbel in het (oud)-engels te vertalen en te verspreiden. Dit moest hij wel doen vanuit het continent, want in Engeland was hij niet meer welkom. Zo gezegd, zo gedaan en er begon een stroom Engelse bijbels richting Engeland op gang te komen. William verdiende hier een mooie semi-legale boterham mee en zou raar hebben opgekeken als hij had geweten wie z’n bijbels kochten en wat ze er mee deden. Wat bleek namelijk? De Engelse geestelijkheid kocht al z’n bijbels op en stak ze in de fik om te voorkomen dat het volk er mee in aanraking kwam

Net als platenmaatschappijen in de 21-ste eeuw niet snappen hoe muziek via internet werkt, begreep de geestelijkheid in de 16e eeuw aanvankelijk niet dat je door boeken te drukken een onuitputtelijke voorraad kon maken. Na enige tijd ging er echter een lichtje branden en besloten ze om dan William Tyndale zelf maar aan te pakken. Zoals tegenwoordig de platenmaatschappijen BREIN hebben om kopieerders aan te pakken had de kerk in de 16e eeuw de inquisitie om het vuile werk op te knappen. Nadat er vanuit Engeland een klacht was gestuurd naar Brussel, waar William woonde, werd hij daar opgepakt door de inquisitie. Onderstaand plaatje geeft aan hoe dat toentertijd in z’n werk ging.

De natte droom van Brein. Wurg de kopieerder!
De natte droom van Brein: Wurg de kopieerder!

Catalaans als wereldtaal?

Tegenwoordig wordt er in een deel van Spanje en in kleine gebieden van Frankrijk en Italië Catalaans gesproken. Na een periode van onderdrukking onder Franco geldt het nu als officiële taal in Catalonië en als minderheidstaal in de gebieden in Sardinië en Frankrijk waar het gesproken wordt. In totaal zijn er naar schatting zo’n 11 miljoen mensen die het (al dan niet als 2e taal) spreken. Voor een taal is dat niet bepaald een groot aantal sprekers. Ter vergelijking: er zijn zo’n 23 miljoen sprekers van het Nederlands en zelfs 50 miljoen als je Afrikaans meetelt.

In de middeleeuwen zag het er echter een tijdje naar uit dat Catalaans weleens erg groot zou kunnen worden. Voordat Spanje namelijk een land werd waren er een aantal staten op het Iberisch schiereiland met elk een eigen taal. Het prinsdom Catalonië was een van deze staten en werd samen met het koninkrijk Aragon geregeerd door een vorst, die een klein mediterraan zeerijk opbouwde bestaand uit de oostkust van het huidige Spanje, de zuidkust van het huidige Frankrijk en de zuidelijke helft van Italië  In een groot deel van dit gebied was Catalaans de voertaal.

Maximale  verspreiding van het gebied waar Catalaans werd gesproken... (copyright Albrecht)
Maximale verspreiding van het gebied waar Catalaans werd gesproken… (copyright Albrecht)

Na een van de vele oorlogen die er rond die tijd gevoerd werden was er een overschot aan (huur)soldaten die uit verveling lukraak een potje gingen plunderen. Niemand zat daar op te wachten en als oplossing werd de Catalaanse compagnie opgericht waar werkloze soldaten zich bij aan konden sluiten om ergens ver weg een potje gericht te gaan plunderen. Het eerste doelwit voor deze strooptocht was Athene, wat prompt veroverd werd door de Catalanen in 1311. Meteen werd als officiële taal het Catalaans ingevoerd wat ruim 80 jaar de officiële taal van Athene bleef.

Op het toppunt werd Catalaans dus van de ene kant van de Middellandse zee tot aan de andere kant gesproken. Helaas vond dit alles een paar honderd jaar te vroeg plaats en werd het alsnog overvleugeld door het Spaans anders dan had heel Zuid Amerika nu wellicht Catalaans gesproken in plaats van Spaans.